Strefa ATEX to obszar w zakładzie produkcyjnym, w którym może wystąpić mieszanina powietrza z pyłem palnym w stężeniu mogącym doprowadzić do wybuchu. Skrót ATEX pochodzi od francuskiego „ATmosphères EXplosibles” i odnosi się do dwóch dyrektyw europejskich: 2014/34/UE (dotyczącej urządzeń) oraz 1999/92/WE (dotyczącej ochrony pracowników).
W przemyśle zajmującym się transportem materiałów sypkich ryzyko powstania atmosfery wybuchowej jest realne i dotyczy większości surowców organicznych. Mąka pszenna w stężeniu 50-60 g/m³ może generować energię wybuchu porównywalną z materiałami wysokoenergetycznymi. Podobnie zachowują się: skrobia, cukier puder, mleko w proszku, kakao, przyprawy, a także wiele tworzyw sztucznych i metali w postaci pyłu.
Polecany Asortyment
Klasyfikacja stref zagrożenia wybuchem to podstawa projektowania bezpiecznych instalacji. Wyznaczenie strefy ATEX nie jest opcjonalne – to prawny obowiązek wynikający z oceny ryzyka zawodowego, który spoczywa na każdym pracodawcy zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, wdrażającym dyrektywę 1999/92/WE.
Brak prawidłowej klasyfikacji stref niesie ze sobą poważne konsekwencje prawne i finansowe. Państwowa Inspekcja Pracy może nałożyć karę do 30 000 zł za brak dokumentu oceny zagrożenia wybuchem, a w przypadku wypadku związanego z wybuchem – odpowiedzialność karną kierownictwa zakładu. Co więcej, ubezpieczyciele często odmawiają wypłaty odszkodowania, jeśli eksplozja nastąpiła w instalacji bez formalnej klasyfikacji ATEX.
Podział stref zagrożenia wybuchem pyłów (Dust ATEX)
Europejska klasyfikacja stref zagrożenia wybuchem pyłów dzieli obszary produkcyjne na trzy kategorie: 20, 21 i 22. Podział ten nie jest arbitralny – opiera się na częstotliwości i czasie trwania atmosfery wybuchowej w danym miejscu. Norma IEC 60079-10-2 precyzyjnie definiuje te kategorie:
- Strefa 20: atmosfera wybuchowa > 1000 godzin/rok lub stale
- Strefa 21: atmosfera wybuchowa 10-1000 godzin/rok
- Strefa 22: atmosfera wybuchowa < 10 godzin/rok
Strefa 20 – Stała obecność atmosfery wybuchowej
Strefa 20 to obszar, w którym atmosfera wybuchowa w postaci pyłu palnego występuje stale, przez długi czas lub często. W praktyce dotyczy to wnętrz zamkniętych przestrzeni wypełnionych materiałem sypkim.
Typowe lokalizacje strefy 20:
- Wnętrza silosów magazynowych
- Komory mieszalników zamkniętych
- Wnętrza rękawów rozładunkowych big bagów podczas opróżniania
- Przewody przenośników pneumatycznych podczas pracy
- Cyklony i filtry odpylające (strefa wewnętrzna)
Urządzenia przeznaczone do pracy w strefie 20 muszą posiadać kategorię 1D według dyrektywy ATEX. Oznacza to konstrukcję z „bardzo wysokim poziomem ochrony”, która gwarantuje bezpieczeństwo nawet przy dwóch niezależnych uszkodzeniach urządzenia. W praktyce wymagane są: iskrobezpieczne napędy elektryczne, antyelektrostatyczne materiały, uziemienie wszystkich metalowych części oraz dodatkowe systemy monitorowania temperatury.
W Trade Mysak oferujemy przenośniki powietrzno-mechaniczne Floveyor oraz dozowniki celkowe przystosowane do pracy w tej najbardziej wymagającej strefie. Wszystkie komponenty wykonane są z materiałów przewodzących (stal nierdzewna, poliuretan przewodzący) i posiadają certyfikaty jednostek notyfikowanych zgodnie z dyrektywą 2014/34/UE.
Strefa 21 – Sporadyczne występowanie pyłów wybuchowych
W strefie 21 atmosfera wybuchowa może wystąpić sporadycznie podczas normalnej pracy instalacji. Dotyczy to miejsc, gdzie materiał sypki jest przenoszony, przesypywany lub dozowany, ale nie przebywa tam stale.
Obszary klasyfikowane jako strefa 21:
- Punkty załadunku i rozładunku silosów
- Okolice taśmociągów otwartych transportujących materiały pylące
- Strefy wokół nieszczelności w systemach transportowych
- Przestrzeń nad otwartymi zbiornikami z materiałem sypkim
- Pomieszczenia, w których znajdują się urządzenia wytwarzające pył
Dla strefy 21 wymagana jest kategoria 2D sprzętu. W przeciwieństwie do 1D, urządzenia kategorii 2D muszą zapewnić bezpieczeństwo przy pojedynczym uszkodzeniu lub w warunkach normalnej eksploatacji, ale nie muszą działać podczas dwóch równoczesnych awarii. Zawory irysowe irozdzielacze w instalacjach bigbagowych to typowe punkty wymagające zastosowania urządzeń certyfikowanych ATEX 2D.
Praktyczny przykład: podczas opróżniania big baga przez zawór irysowy, pył unosi się w powietrzu przez 15-30 minut podczas każdej operacji. Jeśli zakład wykonuje 50 cykli dziennie, daje to około 750 godzin rocznie wystąpienia atmosfery wybuchowej – typowa strefa 21.
Strefa 22 – Krótkotrwałe lub awaryjne zagrożenie wybuchem
Strefa 22 obejmuje obszary, gdzie atmosfera wybuchowa występuje rzadko i krótkotrwale, zazwyczaj tylko podczas awarii lub nietypowych warunków pracy. To najczęściej wyznaczana strefa w zakładach produkcyjnych.
Charakterystyczne lokalizacje strefy 22:
- Pomieszczenia produkcyjne z urządzeniami kategorii 1D lub 2D
- Strefy wokół maszyn, gdzie pył może osiadać na powierzchniach
- Obszary w pobliżu punktów konserwacyjnych instalacji
- Magazyny materiałów sypkich w workach lub pojemnikach
Sprzęt kategorii 3D jest wystarczający dla strefy 22. Wymagania są tu najmniej restrykcyjne – urządzenie musi działać bezpiecznie w normalnych warunkach pracy. W praktyce większość komponentów oferowanych przez Trade Mysak – w tym połączenia elastyczne BFM Fitting,rury stalowe czy pierścienie uszczelniające do big bagów – spełnia wymagania tej strefy.
Ważna zasada: strefa 22 nie oznacza „brak zagrożenia”. Nawet w strefie 22 warstwa pyłu osiadłego o grubości zaledwie 1 mm na powierzchni 1 m² może wytworzyć chmurę zdolną do wybuchu podczas turbulencji powietrza.
Gdzie najczęściej wyznacza się strefy ATEX w zakładach produkcyjnych?
Praktyka pokazuje, że strefa ATEX musi być wyznaczona wszędzie tam, gdzie materiał sypki jest transportowany, magazynowany lub przetwarzany. Nie istnieje uniwersalny szablon – każdy zakład wymaga indywidualnej oceny ryzyka przeprowadzonej przez osobę kompetentną (zwykle inżynier z uprawnieniami ds. eksplozji).
Najczęstsze błędy w klasyfikacji stref:
- Pomijanie obszarów, gdzie pył osiada na konstrukcjach i maszynach (nawet 5 mm warstwy pyłu to zagrożenie)
- Niedoszacowanie zasięgu strefy 21 wokół punktów przesypu (typowo 1-3 metry od źródła pylenia)
- Brak uwzględnienia sytuacji awaryjnych przy projektowaniu strefy 22 (np. rozerwanie rękawa transportowego)
- Zakładanie, że szczelne urządzenia eliminują potrzebę klasyfikacji otoczenia (nieszczelność to kwestia „kiedy”, nie „czy”)
W Trade Mysak współpracujemy z inżynierami projektującymi instalacje przemysłowe i doradzamy w doborze urządzeń zgodnych z wymogami stref ATEX. Wszystkie nasze przenośniki,dozowniki izawory mogą być wykonane w wersji ATEX dla stref 20, 21 i 22.
Koszt certyfikacji ATEX dla pojedynczego urządzenia to 15 000 – 50 000 EUR, w zależności od złożoności konstrukcji. Dlatego warto od razu wybierać dostawców, którzy posiadają gotowe certyfikaty i mogą dostarczyć pełną dokumentację zgodności wraz z Deklaracją Zgodności UE.
Więcej informacji o klasyfikacji stref znajdziesz w dokumencie IEC 60079-10-2 dostępnym na stronie International Electrotechnical Commission. Dokument ten stanowi podstawę do formalnej klasyfikacji stref pyłowych i jest uznawany przez wszystkie organy nadzoru w Unii Europejskiej.
